Krystyna Klimek

Czynniki utrudniające naukę czytania i pisania

Nauka czytania i pisania jest czynnością skomplikowaną wymagającą pełnej mobilizacji sił dziecka i ogromnego zaangażowania w pracę. Nie każde dziecko może temu podołać. Dość dużo dzieci napotyka różne trudności  w opanowywaniu umiejętności czytania i pisania. Z trudnościami tymi nie potrafią same się uporać, wymagają pomocy ze strony nauczyciela, rodziców  a często i specjalistów. Trudności te dotyczą dokonywania analizy i syntezy, przechodzenia od druku do pisma (lub odwrotnie), kojarzenia dźwięków z ich odpowiednikami w znakach literowych, ,,pamiętanie nazw dźwięków reprezentowanych przez poszczególne litery, zastosowanie zmiękczeń przy pisaniu, dwu znaków przy tekście czytanym i sposobu ich użycia przy pisaniu”[1]. Poza tym dzieciom sprawia problem osiągnięcie właściwego tempa czytania, zrozumienie treści oraz czytanie z dykcją.

Trudności w czytaniu i pisaniu mogą wynikać z różnych przyczyn. Do najważniejszych przyczyn możemy zaliczyć: obniżoną sprawność intelektualną, przewlekłe schorzenia, zaburzenia w funkcjonowaniu wzroku, słuchu, zaburzenia mowy, zła sytuacja rodzinna dziecka, brak motywacji do nauki, brak pełnej gotowości do podjęcia obowiązków szkolnych, zaniedbanie pedagogiczne, fragmentaryczne zaburzenia funkcji percepcyjno – motorycznych.

Obniżona sprawność intelektualna zwana również niedorozwojem umysłowym lub upośledzeniem umysłowym jest stanem nieprzemijającego zahamowania lub niepełnego rozwoju umysłowego, który sprawia, że osoba dotknięta nim wymaga specjalnej opieki. Zdolność uczenia się tych osób jest ograniczona, upośledzone są u nich podstawowe funkcje odpowiedzialne za uczenie się takie jak: rozumowanie, pamięć mechaniczna i logiczna oraz koncentracja uwagi.

,,Podstawowe trudności, jakie napotykają dzieci upośledzone umysłowo w trakcie uczenia się, dotyczą wytwarzania powiązań między instrukcjami słownymi, a operowaniem konkretnym materiałem – a więc między pierwszym i drugim układem sygnalizacyjnym.”[2]

Inną przyczyną powstawania trudności przy nauce czytania i pisania mogą stanowić różnorodne przewlekłe schorzenia, które wpływają niekorzystnie na procesy uwagi dowolnej, obniżają zdolność koncentracji niezbędnej przy nauce czytania i pisania. Do takich schorzeń zaliczamy: choroby reumatyczne, laryngologiczne, astma oskrzelowa, nerwice, choroby serca i innych narządów wewnętrznych. W wyniku tych schorzeń u dzieci często zmniejsza się zainteresowanie nauką. Badania psychologiczne[3] prowadzone na grupie dzieci dotkniętych chorobą reumatyczną wykazały, że pewna liczba badanych charakteryzowała się ogólnym opóźnieniem               w rozwoju umysłowym. Iloraz inteligencji tych dzieci wynosił poniżej 90. ,,Znacznie częstsze natomiast okazały się wśród badanych zaburzenia funkcji percepcyjno – motorycznych. W wielu przypadkach były to zaburzenia o stosunkowo dużym nasileniu lub też – przy słabszym stopniu nasilenia – stwierdzono w kilku zakresach jednocześnie[4].

Bardzo poważną przyczyną utrudniającą opanowanie umiejętności czytania i pisania są zaburzenia w funkcjonowaniu wzroku i słuchu. Dzieci, które niedosłyszą lub niedowidzą mają duże problemy  w posługiwaniu się podręcznikiem. Dzieci dotknięte tym schorzeniem  charakteryzują się wolniejszym tempem pracy, szybko się męczą, co w rezultacie opóźnia wykonanie czynności czytania,  pisania i zmniejsza chęć podejmowania czynności związanych z nauką w ogóle.

Charakterystyczną przyczyną powodującą trudności w opanowaniu tych skomplikowanych czynności typu szkolnego są zaburzenia mowy, zwłaszcza powstałe na skutek uszkodzenia obwodowych narządów mowy lub narządu słuchu. Seplenienia, rerania, zamiana głosek (l na i np. lato – jato; k na t np. kolej – tolej) w znacznym stopniu utrudniają naukę czytania i pisania. Nieprawidłowości w mówieniu i czytaniu wpływają na pisanie – dziecko pisze tak jak mówi.

Posługiwanie się gwarą lub żargonem, również przyczynia się do powstawania trudności w opanowaniu umiejętności czytania i pisania. Dziecko w czasie odczytywania tekstu zniekształca go, co powoduje, że z trudem osiąga poprawność w pisaniu.

Czynniki natury psychicznej również mogą znacznie wpływać na powstawanie trudności w czytaniu i pisaniu. Do tych czynników możemy zaliczyć brak zainteresowania czytaniem, brak motywacji lub gotowości do czytania, co wiąże się z nie osiąganiem dojrzałości do dokonywania analizy i syntezy. W przypadku braku pełnej gotowości do czytania dziecko potrafi dokonać analizy wyrazu, czyli rozłożyć go na głoski (wybrzmiewać kolejne głoski ) natomiast nie potrafi dokonać syntezy głosek.

Innym czynnikiem wpływającym na niepowodzenia w zakresie czytania i pisania jest zła sytuacja dziecka w domu. Do takich sytuacji możemy zaliczyć wszelkie patologie np. alkoholizm w rodzinie, rozkład  i rozbicie rodziny itp. Sytuacje takie uniemożliwiają naukę, dziecko nie może podołać wymaganiom szkolnym.

Zaniedbanie pedagogiczne wywołuje inny rodzaj trudności w przyswojeniu czytania i pisania. Do najczęściej spotykanych zaniedbań pedagogicznych jest częściowy lub całkowity brak zainteresowania rodziców nauką dziecka. Brak zainteresowania ze strony rodziców powoduje obniżenie lub całkowity zanik motywacji dziecka do nauki. Brak warunków do nauki w domu również sprzyja powstawaniu trudności w zdobywaniu i utrwalaniu umiejętności czytania i pisania. Do zaniedbań pedagogicznych zwłaszcza w klasie I zaliczamy również niedostateczne utrwalanie opanowanego przez dziecko materiału literowo – głoskowego oraz nie stosowanie ćwiczeń w analizie i syntezie.

Trudności w opanowaniu czytania i pisania mogą być spowodowane ,,deficytami rozwoju poszczególnych funkcji percepcyjno– motorycznych  (słuchowych, wzrokowych i mięśniowo – ruchowych). Zaburzenia te stanowią podłoże złożonych trudności, zwanych dysleksją, dysortografią i dysgrafią.”[5]

Jednym z pierwszych symptomów opóźnienia tych funkcji są zaburzenia mowy i lateralizacji. U dzieci dyslektycznych oprócz wymienionych zaburzeń występują zakłócenia orientacji przestrzennej  i emocjonalno – uczuciowej. Zaburzenia lateralizacji niekorzystnie wpływają na funkcje percepcyjno – motoryczne, które są podstawą czynności procesu czytania i pisania.

,,Zaburzenia lateralizacji przejawiają się w różny sposób, może wystąpić np. lewostronność całkowita, leworęczność, lewooczność albo lateralizacja skrzyżowana: lewooczność przy równoczesnej praworęczności i leworęczności czy też prawooczność przy leworęczności”[6].

Najczęściej zaburzenia w opanowaniu umiejętności czytania i pisania występują przy lateralizacji skrzyżowanej. Nierównomierny rozwój poszczególnych funkcji (korowe części analizatora wzrokowego, słuchowego i kinestetyczno – ruchowego) uczestniczących w procesie czytania i pisania wynika z mikrouszkodzeń mózgu. Opóźnienie w zakresie np. rozwoju spostrzeżeń wzrokowych spowoduje problemy w nauce języków obcych, geometrii, opanowaniu słownictwa, a zaburzony rozwój funkcji kinestetyczno – ruchowych przyczynia się do obniżenia poziomu graficznego. Zaburzenia funkcji wzrokowych powodują, że dziecko ma trudności w przeprowadzeniu analizy i syntezy w przestrzeni. Polega to na tym, że myli pojęcia : góra – dół, wyżej - niżej, strona lewa – prawa. 

Przy zaburzeniu funkcji kierunkowej i porządkowej dziecko wadliwie spostrzega znaki graficzne, popełnia błędy przy rozróżnianiu liter o podobnym kształcie np. d – b, n – u, p – g. Natomiast wadliwa percepcja słuchowa utrudnia przeprowadzenia analizy i syntezy w czasie. Dziecko dyslektyczne nie potrafi rozróżnić liter o podobnym brzmieniu, np. b – p,  d – t,  w – f  itp. 

Przy zaburzeniu analizatora słuchowego najczęściej zaburzona jest mowa, dzieci mają gorszą pamięć słuchową, co utrudnia naukę.

Zaburzenia funkcji motorycznych pochodzenia ośrodkowego są powodem dysgrafii (trudności w opanowaniu kaligrafii – niski poziom graficzny pisma tzw. brzydkie pismo).

,,Wśród nieprawidłowości dysgraficznych spotyka się:

- pismo lustrzane

- wybieganie poza linie liniatury zeszytu

- litery nierównej wielkości i o nie prawidłowym położeniu

- niejednakowe, różne nachylenia liter w tym samym tekście

- za duże lub za małe odstępy między literami

- łuki liter przekształcone w kąty ostre lub rozwarte

- litery drżące, o niepewnej linii

- litery niedokończone w kształcie

- pismo zniekształcone, niewyraźne

- pismo niepowiązane, litery oderwane”.[7]

Przezwyciężanie trudności w nauce czytania i pisania jest procesem długotrwałym i nie łatwym. Wymaga nie zwykłej cierpliwości ze strony dziecka, rodziców i nauczycieli. Podstawowym warunkiem pracy terapeutycznej jest zapewnienie dziecku właściwej atmosfery w szkole, w przedszkolu, w domu i w czasie zajęć korekcyjno – kompensacyjnych. Wczesne wykrycie podstawowych zaburzeń umożliwia skuteczną pomoc. Dużą rolę w przezwyciężaniu trudności w nauce czytania i pisania przypisuje się nauczycielkom przedszkoli. To one jako pierwsze mają możliwość zaobserwowania i wyłonienia dzieci, którym sprawia trudność opanowanie podstawowej umiejętności, jaką jest czytanie i pisanie oraz podjęcie odpowiednich działań terapeutycznych celem, których jest:

1.     wyrównanie dysharmonii rozwojowych

2.     ułatwienie dzieciom opanowania umiejętności czytania i pisania przy pomocy odpowiednich ćwiczeń dostosowanych do  możliwości psychofizycznych dziecka

3.     rozbudzenie motywacji do pracy nad wyrównaniem braków.

Zajęcia powinny mieć charakter interesującej zabawy, wprowadzającej element zaciekawienia. Wówczas dziecko z ochotą podejmie działania  w zakresie przezwyciężania trudności w nauce czytania i pisania.

 

Literatura:

1.      J. Cieszyńska- Nauka czytania krok po kroku, Kraków 2001

2.      M. Dmochowska - ,,Zanim dziecko zacznie pisać”, Warszawa 1987

3.      J. Malendowicz- ,,O trudnej sztuce czytania i pisania, Warszawa 1978

4.      H. Spionek- ,,Zaburzenia rozwoju a niepowodzenia szkolne, Warszawa 1975


[1] J. Malendowicz , O trudnej sztuce czytania i pisania ,  Warszawa 1978 r. Nasza Księgarnia, str. 117

[2] op. cit. str. 119

[3] H. Spionek, Zaburzenia rozwoju uczniów a niepowodzenia szkolne, Warszawa 1975r. PWN, str. 347

[4] op. cit. str. 347

[5] J. Malendowicz, O trudnej sztuce pisania i czytania, Warszawa 1978r. Nasza Księgarnia, str. 125

[6] op. cit. str. 126

[7] op. cit . str. 130